Czy preferencje publikacyjne wpływają na notowania polskiej nauki w świecie?
Do oceny preferencji publikacyjnych polskich autorów notowanych w rankingu TOP2% w kategorii kariery naukowej za kolejne lata 2020, 2021 i 2021 skłoniły autora publikacje, które na przełomie 2023 i 2024 roku  pojawiły się na portalu Fundacji SWP, m.in. Nauki dwanaście kroków donikąd…, Konieczny audyt w nauce! I co dalej?, Nowy ranking wyższych uczelni za 2022 rok, Stan nauki polskiej - komentarz.

Wskazano wiodące dziedziny nauki  i białe plamy na naukowej mapie Polski. Podano różnice w strukturze dziedzin nauki wytworzonej w Polsce i w świecie, wyjaśniające co hamuje jej rozwój.

Tematyka konfrontacji polskiej nauki ze światową jest dyżurnym tematem w wielu analizach, wywiadach i artykułach, m.in na portalach Forum Akademickiego i Fundacji SWP. W bieżącym roku temat powrócił ze zdwojoną siłą po ogłoszeniu wyników ewaluacji uczelni wyższych, opublikowaniu nowych rankingów krajowych (czasopisma Perspektywy) i zagranicznych (TOP2%, Listy Szanghajskiej) i zmianach kierownictwa resortu nauki. Obecnie pojawiają się nawet liczne głosy o konieczności przeprowadzenia odpowiedniego audytu z ostatnich kilku lat naznaczonych ważnymi reformami, w tym wprowadzeniu w 2019 r. Konstytucji dla Nauki 2.0 (Konieczny audyt w nauce! I co dalej?. Odbyły się też wybory do RDN, NCN, PAN i Komitetów PAN. Powiało świeżością i nowymi zapowiedziami i deklaracjami, i jak zwykle w takich sytuacjach, mnożą się propozycje zmian i podejmowania mniej lub bardziej radykalnych  środków zaradczych (Nauki dwanaście kroków donikąd…)

Tylko czy pomysłodawcy zdają sobie sprawę z aktualnej kondycji polskiej nauki i jej miejsca na naukowej mapie świata, czy tylko widzą własne podwórko i interesy. Czy taki proces można przeprowadzić jedną ustawą, a może powinien mieć z uwagi na widoczny demontaż nauki (tak sądzi autor na podstawie licznych analiz) charakter strukturalny i długofalowy? Z pewnością nie obejdzie się bez zdefiniowania priorytetów i przydzielenia jak zawsze środków finansowych, których, jak się wokół słyszy, permanentnie brakuje. W dniu 25 stycznia br. pojawiła się informacja, że minister nauki wstrzymał przyznaną dotację 200 mln zł na budowę komputera kwantowego na PP (dla niewtajemniczonych jest on gwarancją cyberbezpieczeństwa krajowego).  Autor  starał się przybliżyć tę problematykę środowisku naukowemu publikując cykl  artykułów także na portalu Fundacji SWP bazując na miarodajnych danych ujętych w  prestiżowym rankingu World’s TOP2% Stanford University & Elsevier.

Niniejszy artykuł został oparty o porównanie wyników rankingu w kategorii kariery za kolejne trzy lata 2020, 2021 i 2022, a jego celem jest ocena i porównanie preferencji publikacyjnych autorów w 19 różnych dziedzinach nauki. Wynik analizy danych przedstawiono w Tabelach 1 i 2, a wizualizacja graficzna  z udziałami procentowymi na rys. 1a i b.

Autor formuje wnioski bez żadnych uprzedzeń instytucjonalnych, ale wyłącznie na podstawie zebranych danych, kierując się wyłącznie dobrem nauki.

Tabela 1. Zestawienie liczby/% autorów przyporządkowanych do dziedzin nauki.

Nr

Dziedzina nauki/rok

2020

2021

2022

1

Medycyna kliniczna

58038

31,17

61781

31,68

64640

31,21

2

Fizyka i astronomia

18259

9,81

18775

9,63

19167

9,37

3

Badania biomedyczne

15894

8,54

15570

8,08

16147

7,89

4

Technologie przyszłościowe i strategiczne

14802

7,95

15733

8,07

16921

8,27

5

Inżynieria ogólna

14429

7,75

15108

7,75

15970

7,80

6

Chemia

13046

7,00

13451

6,90

14099

6,89

7

Technologie informacyjne i komunikacyjne

11403

6,12

12953

6,64

13947

7,77

8

Biologia

7482

4,02

7863

4,03

8223

3,21

9

Nauki o ziemi i środowisku

6442

3,46

6608

3,39

6936

3,04

10

Rolnictwo, rybołówstwo i leśnictwo

5787

3,11

6225

3,19

6689

3,27

11

Zdrowie publiczne i służba zdrowia

4073

2,19

3395

1,74

3617

1,77

12

Nauki  społeczne

4029

2,16

4279

2,19

4636

2,26

13

Psychologia i nauki poznawcze

3764

2,02

3731

1,91

3774

1,84

14

Ekonomia i biznes

3409

1,83

3562

1,83

3807

1,86

15

Matematyka i statystyka

2354

1,26

2429

1,24

2567

1,67

16

Zabudowa i projektowanie środowiska

936

0,50

1018

0,52

1134

0,55

17

Badania historyczne

812

0,44

894

0,46

994

0,48

18

Filozofia i teologia

399

0,21

440

0,23

484

0,24

19

Sztuka wizualizacji i przedstawienia

112

0,06

107

0,06

113

0,06

 

Tabela 2. Zestawienie liczby/% autorów z Polski przyporządkowanych do dziedzin nauki

Nr

Dziedzina nauki/rok

2020

2021

2022

1

Medycyna kliniczna

173

16,83

130

12,91

148

13,21

2

Fizyka i astronomia

182

17,70

198

19,66

205

18,30

3

Badania biomedyczne

36

3,50

27

2,68

29

2,59

4

Technologie przyszłościowe i strategiczne

115

11,19

138

13,70

165

14,73

5

Inżynieria ogólna

128

12,45

139

13,80

142

12,68

6

Chemia

165

16,05

184

18,27

203

18,12

7

Technologie informacyjne i komunikacyjne

65

6,32

77

7,65

87

7,77

8

Biologia

37

3,62

30

2,98

36

3,21

9

Nauki o ziemi i środowisku

28

2,72

24

2,39

34

3,04

10

Rolnictwo, rybołówstwo i leśnictwo

57

5,54

30

2,38

37

3,30

11

Zdrowie publiczne i służba zdrowia

-

-

-

-

1

0,09

12

Nauki  społeczne

4

0,39

1

0,10

3

0,27

13

Psychologia i nauki poznawcze

11

1,07

5

0,50

4

0,36

14

Ekonomia i biznes

5

0,49

3

 

3

0,27

15

Matematyka i statystyka

17

1,65

17

1,69

18

1,67

16

Zabudowa i projektowanie środowiska

-

-

1

0,10

4

0,36

17

Badania historyczne

-

-

-

-

-

-

18

Filozofia i teologia

-

-

-

-

-

-

19

Sztuka wizualizacji i przedstawienia

-

-

-

-

-

-

 

 

a)

b)

Rys. 1. Udziały % dziedzin nauki dla: (a) ogółu autorów i (b) autorów z Polski w rankingu TOP2%. Numeracja dziedzin nauki: (1) Medycyna kliniczna, (2) Fizyka i astronomia, (3) Badania biomedyczne, (4) Technologie przyszłościowe i strategiczne, (5) Inżynieria ogólna, (6) Chemia, (7) Technologie informacyjne i komunikacyjne, (8) Biologia.

Z danych zestawionych w Tabeli 1 i 2 oraz graficznego przedstawienia udziałów procentów dla 8 najliczniej reprezentowanych dziedzin nauki w trzech kolejnych latach 2020, 2021 i 2022 (rys. 1a i b) wynikają następujące wnioski:

  1. Struktura 8 czołowych dziedzin nauki jest dla autorów z Polski i ogółu autorów w ujęciu globalnym zdecydowanie różna, tak co do ich preferencji, jak i udziałów procentowych oraz zaobserwowanych w wielu przypadkach trendów. W tym porównaniu przyjęto łączną liczbę autorów ze świata w kolejnych latach równą 186178, 194984 i 204644, a z Polski odpowiednio 1028, 1007 i 1120.
  2. Najczęściej wybieraną dziedziną jest w obydwóch przypadkach Medycyna kliniczna (poz.1), ale jej udział % w krajowym zestawieniu jest dwukrotnie mniejszy, dodatkowo z malejącym udziałem o ok. 20% w 2022 r. W przypadku całego rankingu udział jest stabilny na poziomie ponad 30%. Podobnie przedstawia się udział dziedziny Badania biomedyczne (poz. 3) i to z wyraźną tendencją malejącą. Jeśli weźmie  się pod uwagę zdecydowanie większą cytowalność publikacji z tych dziedzin to oczywisty jest fakt mniejszego udziału autorów z polskich uczelni medycznych i uniwersytetów w rankingu.
  3. Udział pozostałych 7 dziedzin nauki jest dla całego rankingu na zbliżonym poziomie, natomiast w polskiej części widać kilka preferencji dotyczących nauk ścisłych – Fizyki i astronomii (poz. 2) oraz Chemii (poz. 6), a także Technologii przyszłościowych i strategicznych w poz. 4 oraz Inżynierii (nauk inżynieryjno-technicznych) w poz. 5. Należy zwrócić uwagę, że w zestawieniu światowym udział tych 4 dziedzin jest prawie dwukrotnie mniejszy. Konkluzja może być dwojaka- albo są to badania w mniejszym lub większym stopniu odtwórcze, albo poziom nauki w tych dziedzinach jest zdecydowanie niższy i wymaga większej mobilności w osiągnięciu poziomu światowego.
  4. Ważna dla rozwoju innych nauk dziedzina Technologie informacyjne i komunikacyjne (poz. 7) jest na poziomie 6-8% z tendencją wzrostową. Jest to w zasadzie jedna z ważnych dziedzin nauki nadążająca w ujęciu frakcyjnym za nauką światową.
  5. Na porównywalnym poziomie są takie dziedziny jak: Biologia (poz. 8), Nauki o ziemi i środowisku (poz. 9) i Rolnictwo, rybołówstwo i leśnictwo (poz. 10). Z kolei ich udział jest szacowany na poziomie ok. 3% z tendencją malejącą.
  6. W rankingu światowym pozycja Matematyki i statystyki (poz. 15) jest usytuowana wyraźnie za naukami o zdrowiu, naukami społecznymi, psychologią, a nawet ekonomią i biznesem. W polskim zestawieniu jest zupełnie odwrotnie, a udziały tych dziedzin są znikome.
  7. Brak jest udziału polskich naukowców w takich dziedzinach jak: Zabudowa i projektowanie środowiska (pojawiła się dopiero w 2022 r.), Badania historyczne, Filozofia i teologia, Sztuka wizualizacji i przedstawienia. Z drugiej strony wiadomo, że te dziedziny są reprezentowane na licznych uniwersytetach i akademiach sztuki.

Ogólna refleksja, raczej pesymistyczna, to taka,  że nie nadążamy za trendami światowymi w nauce. Obecna struktura dziedzin nauki w Polsce może świadczyć o dużym dystansie w wielu obszarach. Jak przedstawione dane kontrastują z cytowaniami publikacji w polskich czasopismach posłużę się następującą konkluzją z raportu zespołu Index Copernicus International (Jaka jest siła oddziaływania polskich czasopism naukowych, FA, publikacja z dn. 08. 12.2023).

Jedynie 7% spośród ponad 200 tys. artykułów naukowych (zacytowanych zostało 14 764 publikacji spośród 206 150) opublikowanych w polskich czasopismach w latach 2017–2019 uzyskało przynajmniej jedno cytowanie w roku 2020.

Jeśli uwzględni się dodatkowo, że z tej liczby 1/3 stanowią autocytowania, to łączna cytowalność polskich czasopism może być porównana z osiągnięciami Uniwersytetu Gdańskiego (10990 cytowań) lub Politechniki Łódzkiej (10571 cytowań) w rankingu TOP2% za 2022 r. (Nowy ranking wyższych uczelni za 2022 rok). Może to wskazywać, że publikowanie w polskich czasopismach przynosi pokaźny dorobek punktowy do ewaluacji, ale nie jest liczącym się składnikiem światowego dorobku publikacyjnego. W świetle tych danych wydaje się, że autor (prof. K. Konsztowicz) najnowszej polemicznej w stosunku do stanowiska PAN publikacji (Nauki dwanaście kroków donikąd…) ma w wielu kwestiach rację! Także w tym, że podnoszona przez środowisko naukowe PAN kwestia priorytetu dla badań podstawowych nie ma racji bytu.

Prof. zw. dr hab. inż. Wit Grzesik, emerytowany nauczyciel akademicki

 

 

 

Musisz się zalogować aby dodawać komentarze.

1.png4.png5.png0.png4.png6.png2.png